Prawo karne po godzinach - najsłynniejsze procesy karne świata wg Wikipedii

Proces Jezusa z Nazaretu

– opisane w Ewangeliach postępowanie procesowe wobec oskarżonego o crimen laesae maiestatis Jezusa z Nazaretu, zatwierdzone przez Poncjusza Piłata wyrokiem ukrzyżowania. Proces miał miejsce w Jerozolimie w przeddzień święta Paschy prawdopodobnie w 30 lub 33 roku.

Jakkolwiek podstawowym źródłem dla procesu Jezusa są Ewangelie kanoniczne, to wzmianki o nim można odnaleźć w innych źródłach – chrześcijańskich i niechrześcijańskich.

Wśród chrześcijańskich pozabiblijnych źródeł opisujących proces Jezusa wybija się apokryf zwany Ewangelią Nikodema. Utwór zawiera uzupełnienia względem Ewangelii kanonicznych, jak oddanie czci Jezusowi przez kursora i szczyty znaków legionistów, rozbudowane oskarżenia (narodzenie z cudzołóstwa, pochodzenie cudów)^[1]. O procesie Jezusa wzmiankują również inne apokryfy należące do tzw. cyklu Piłata^[2]. Przykładowo List Piłata do Tyberiusza wskazuje, że Piłat wydał wyrok skazujący z obawy o rozruchy w mieście i powołując się na wierność cesarzowi^[3].

Tacyt w Annales wspomniał o skazaniu Jezusa za Poncjusza Piłata^[4]. Podobną informację zawiera Testimonium Flavianum^[5]. Z kolei Talmud babiloński opisuje, że wobec Jezusa na czterdzieści dni przed egzekucją zapowiadano ukamienowanie za magię, podburzanie ludu i bałwochwalstwo; ostatecznie według Talmudu Jezusa powieszono w przeddzień Paschy^[6].

Kanoniczne Ewangelie zasadniczo wyodrębniają trzy fazy procesu Jezusa: zebranie Sanhedrynu w domu Kajfasza, przesłuchanie przez Sanhedryn i proces przed Piłatem^[7]. Wspólne wydarzenia opisane przez ewangelistów to:

• doprowadzenie Jezusa po aresztowaniu do najwyższego kapłana (według Jana najpierw do Annasza),
• zebranie Sanhedrynu, sformułowanie zarzutów i przekazanie Jezusa władzy rzymskiej,
• postępowanie przed Piłatem (według Łukasza także przed Herodem),
• zastosowanie privilegium paschale (przywileju paschalnego, tj. amnestii) wobec Barabasza,
• wydanie wyroku skazującego i wykonanie kary^[8].

Według Josepha Ratzingera decyzja o aresztowaniu Jezusa została podjęta przez środowisko świątyni w okolicy Niedzieli Palmowej, na co miały wpływ: narastający kult Jezusa jako mesjasza, wskrzeszenie Łazarza, oczyszczenie świątyni, zapowiedź zburzenia świątyni i rekonfiguracja kultu. Z tych powodów arcykapłan i faryzeusze odbyli naradę, na której ustalili, że z obawy o możliwy wzrost niepokojów politycznych i związaną z tym interwencję Rzymu należy unicestwić Jezusa. Osobą, która pierwsza postulowała takie rozwiązanie, był Kajfasz^[9].

Jezus został aresztowany w Wielki Czwartek w ogrodzie Getsemani. Wskazania Jezusa dokonał jego uczeń, Judasz, który otrzymał za to trzydzieści srebrników. Wskazanie dokonało się przez pocałunek Judasza i pozdrowienie Jezusa słowami „Witaj, Mistrzu”. Jan rozbudował ten opis^[10]. W aresztowaniu uczestniczyła straż świątynna. Kontrowersje budzi obecność żołnierzy rzymskich przy aresztowaniu w związku z fragmentem Ewangelii Jana mówiącym o kohorcie i trybunie (J 18, 12). Jako argumenty za udziałem Rzymian w aresztowaniu podaje się potencjalny problem z rozpoznaniem Jezusa (stąd pocałunek Judasza) i noszenie mieczów, a argumentem przeciw jest istotne uchybienie proceduralne – konieczność wystosowania prośby do Piłata, co byłoby związane z zapoznaniem się przez niego z sytuacją, możliwością zastosowania aresztu tymczasowego i przejęciem sprawy^[11].

Sąd Sanhedrynu

Po aresztowaniu Jezusa został on doprowadzony przed Wielki Sanhedryn – zgromadzenie 71 członków z siedzibą w Jerozolimie, stanowiących religijno-państwową radę, na którą składali się: arcykapłan, saduceusze i faryzeusze. Dla ważności zgromadzeń, odbywających się w tzw. Sali Ciosanego Kamienia w świątyni, niezbędna była obecność przynajmniej 23 członków^[12]. Jan wspomina, iż pierwsze przesłuchanie było nieformalne i nastąpiło na dziedzińcu pałacu Annasza. Miało ono prawdopodobnie na celu przygotowanie materiału dowodowego do postępowania przed Sanhedrynem. Annasz przesłuchał Jezusa i kazał go odprowadzić do Kajfasza. Jan ze względów praktycznych pominął opis przesłuchania u Kajfasza, którym szczegółowo zajęli się synoptycy^[13].

Zebranie Sanhedrynu w sprawie Jezusa budzi różne opinie w środowisku naukowców. Jest ono opisywane jako bądź to postępowanie mające za wszelką cenę pozbycie się Jezusa, bądź wstępne przesłuchanie, bądź formalny proces z wydaniem wyroku. Niektórzy w ogóle odrzucili postępowanie przed Sanhedrynem jako niehistoryczne^[14]. Problemem jest również ustalenie zakresu kompetencji Rady w sprawach sądowych. Wśród możliwości wymienia się zachowanie prawa do wydawania i wykonywania wyroków śmierci, wydawanie wyroków ze zgodą namiestnika na ich wykonanie bądź postępowanie przed namiestnikiem w trybie skargowym. Najbardziej prawdopodobna jest trzecia opcja^[15].

Ewangeliczne relacje o procesie Sanhedrynu wspominały o dwóch posiedzeniach Rady: w nocy i rano. Po doprowadzeniu Jezusa okazało się, że Rada nie dysponuje gotowym oskarżeniem. Zeznania dwóch świadków dotyczyły znieważenia świątyni, jednak nie były one zgodne. W tej sytuacji Jezus winien być uwolniony, do czego jednak nie doszło^[16].

Decydującym momentem w trakcie posiedzenia Rady było pytanie Kajfasza o mesjańskie roszczenia Jezusa. Jezus udzielił odpowiedzi pozytywnej, dodając, iż jako Syn Człowieczy przyjdzie z obłokami niebieskimi. Ewangelia Łukasza podaje dwa pytania o mesjańskość Jezusa, z czego na pierwsze Jezus nie odpowiedział wprost, zaś odpowiedzią na drugie pytanie potwierdził synostwo Boże. Kajfasz w reakcji rozdarł szaty na znak oburzenia i zapytał obecnych o wyrok. Członkowie Sanhedrynu przez aklamację uzgodnili, że oskarżony jest winien śmierci za przestępstwo bluźnierstwa^[17]. Jako że orzekanie kary śmierci było zarezerwowane dla rzymskiego okupanta, Jezus wczesnym rankiem (zdaniem Friedricha Doerra o siódmej rano^[18]) został doprowadzony przed prefekta Judei, Poncjusza Piłata. Piłat bowiem z powodu zbliżającej się Paschy przybył ze swojej stałej siedziby w Cezarei Nadmorskiej do Jerozolimy, przy czym w literaturze występują spory, czy prefekt przebywał w twierdzy Antonia, czy też w pałacu Heroda^[19].

Do istotnych wad postępowania przed Sanhedrynem należało zabronione przez prawo sądzenie w nocy, skazanie tego samego dnia (tylko wyrok uniewinniający mógł być wydany tego samego dnia) i uznanie winnym na podstawie samego przyznania się, bez zeznań świadków, chociaż Biblia dopuszczała przyznanie się jako istotny dowód^[20].

W związku z przygotowaniem Żydów do Paschy i możliwością zaciągnięcia na siebie nieczystości rytualnej, oskarżyciele zaprowadzili Jezusa do pretorium, a sami pozostali na zewnątrz^[21]. Piłat zapytał Żydów o zarzuty, jakie wnosili wobec podsądnego, co rozpoczęło postępowanie. Przedstawiono namiestnikowi następujące oskarżenie wobec Jezusa:

• wzniecanie niepokojów,
• nakłanianie do niepłacenia należnych Rzymowi podatków,
• uzurpacja tytułu królewskiego^[22].

Przedstawienie zarzutów, które sanhedryci wystosowali wobec Jezusa na swoim posiedzeniu, było związane z żydowskim prawem, stąd Piłat nie musiałby rozpoznawać tej sprawy. Bluźnierstwo przeciw nierzymskiemu Bogu bowiem nie było w prawie rzymskim przestępstwem. Stąd podniesiono wobec Jezusa zarzuty o przestępczą działalność przeciwko państwu, na co Piłat musiał zainterweniować^[23].

Po wysłuchaniu skargi Piłat wprowadził Jezusa wewnątrz pretorium i rozpoczął przesłuchanie. Wszyscy ewangeliści są zgodni co do tego, że swoje przesłuchanie namiestnik rozpoczął od zapytania Jezusa, czy jest on królem żydowskim^[24]. Początkowo Jezus udzielił odpowiedzi wymijającej („Tyś powiedział”, w BT przetłumaczonej jednak „Tak, ja nim jestem”), co na gruncie prawa rzymskiego stanowiło przyznanie się do winy^[25]. Jan Ewangelista relacjonuje również dalsze przesłuchanie Jezusa. Oskarżony stwierdził, że jego królestwo nie pochodzi z tego świata, ponieważ w przeciwnym wypadku jego słudzy nie pozwoliliby na jego wydanie. Na pytanie Piłata, czy jest królem, stwierdził, że celem jego narodzenia było danie świadectwa prawdzie. Piłat na to zapytał „Co to jest prawda?”. Namiestnik po przesłuchaniu zorientował się, że podsądny nie zagraża bezpieczeństwu publicznemu Rzymu^[26]. Ponadto Jan zanotował, iż Piłat się „uląkł”. Lęk ten mógł być związany z zabobonnością Rzymian i ewentualnym przeświadczeniem Piłata, że Jezus może być jakimś bogiem w ludzkiej postaci^[27]. Mateusz i Marek dodają, że Jezus nie odpowiedział na dalsze zarzuty oskarżycieli, co wywołało zdziwienie namiestnika^[28]. Po przesłuchaniu Piłat dokonał absolutio, to znaczy stwierdził brak dowodów winy oskarżonego, co jednak nie pociągało za sobą umorzenia postępowania^[29].

Ewangelia Łukasza opisuje epizod, w którym Jezus, jako Galilejczyk, z polecenia Piłata zostaje odesłany do Heroda Antypasa. Jako że to namiestnik miał możliwość rozpoznania sprawy przestępstwa popełnionego na podległym mu terytorium, wysnuto różnorakie hipotezy dotyczące decyzji Piłata. Wskazuje się na: wyjątkowe przywileje Heroda Wielkiego w zakresie jurysdykcji, które mogły w jakiejś postaci przetrwać do czasów Jezusa; okazanie szacunku Herodowi przez Piłata; odstąpienie Piłata od jurysdykcji; naprawa relacji między Piłatem i Herodem^[30]. U Heroda Jezus został początkowo przyjęty jako cudotwórca, jednak nie udzieliwszy odpowiedzi na liczne pytania tetrarchy, został przez niego wyszydzony i powtórnie odesłany do Piłata^[31].

Po ponownym przybyciu Jezusa do Piłata, prefekt powołał się na znane tylko z Ewangelii privilegium paschale, czyli uwolnienie jednego z więźniów z okazji święta Paschy. Alternatywą dla Jezusa był więzień zatrzymany za rozruchy i zabójstwo, być może członek ruchu oporu, imieniem Barabasz^[32]. Prawdopodobnie nie został on jeszcze osądzony^[33], co dopuszczałoby możliwość ułaskawienia więźnia, jednak z mandatu cesarza^[34]. Obecni ludzie domagali się uwolnienia Barabasza^[35].

Namiestnik wydał nakaz ubiczowania Jezusa. Biczowanie bywało oddzielną karą, jednak często było jedynie wstępem do kary zasadniczej^[36]. Piłat w stosunku do Jezusa potraktował tę karę jako ostrzeżenie^[37]. Prawdopodobnie Jezus był bity flagellum^[38]. Zdaniem Rudolfa Pescha chłosta musiała być wyjątkowo brutalna, skoro Jezus umarł na krzyżu bardzo szybko i musiał skorzystać z pomocy Szymona z Cyreny podczas niesienia krzyża. Po ubiczowaniu nastąpiło upokorzenie Jezusa przez rzymskich żołnierzy, którzy, wiedząc o jego królewskich pretensjach, wykorzystali karykaturalne przymioty królewskie: purpurowy płaszcz, koronę cierniową i berło z trzciny. Hołd natomiast oddawali poprzez naigrawanie się i policzkowanie^[39].

Piłat ubiczowanego Jezusa przedstawił ludowi słowami „Oto człowiek”, ponownie przy tym podkreślając niewinność oskarżonego^[40]. W odpowiedzi na to tłum orzekł, że w przypadku uwolnienia Piłat nie jest „przyjacielem Cezara”^[41]. Oznaczało to możliwość doniesienia cesarzowi o popieraniu przez Piłata buntów politycznych i brak reakcji na obrazę majestatu cesarza^[42]. W takim wypadku Piłat mógłby być sądzony za crimen laesae maiestatis. Jeżeli założyć, że proces Jezusa miał miejsce w roku 33, to dodatkowym argumentem za wydaniem wyroku skazującego mogło być zgładzenie protektora Piłata – Sejana – za spisek w 31 roku^[43].

Mateusz wspomniał o dokonaniu przez Piłata żydowskiego zwyczaju, nieznanego Rzymianom – umyciu rąk, który to gest miał pokazać Żydom, że Piłat nie chciał wydać wyroku śmierci na Jezusa^[44]. Następnie namiestnik usiadł na trybunale zwanym Litostratos i za przestępstwo crimen laesae maiestatis zasądził ukrzyżowanie^[45][46]. W ramach kary Jezus dźwigał patibulum na miejsce egzekucji^[47]. Ponadto do krzyża skazanego przybito titulus z podaniem jego winy w językach: hebrajskim, greckim i łacińskim: Jezus Nazarejczyk Król Żydowski^[48].

25 kwietnia 1933 roku trybunał składający się z pięciu Żydów dokonał rewizji procesu Jezusa z Nazaretu. Przy czterech głosach za i jednym przeciw orzeczono, że wyrok skazujący był błędem. Po proklamacji niepodległości Izraela pierwszy prezes Sądu Najwyższego Mosze Smoira otrzymał wnioski uzasadniające konieczność rewizji. Sąd orzekł, że postępowanie procesowe Jezusa nie odbywało się przed sądem żydowskim, a organem właściwym do rozpoznania sprawy jest sąd włoski, jako że Włochy są prawnym następcą Imperium Rzymskiego^[49].

Maksiproces (z wł. Maxiprocesso) – największy proces sądowy w dziejach włoskiego wymiaru sprawiedliwości wymierzony przeciwko mafii sycylijskiej.

Proces rozpoczął się 10 lutego 1986 roku w Palermo w specjalnie przygotowanym bunkrze w więzieniu Ucciardone. Sala sądowa mieściła trzydzieści stalowych klatek, w których siedzieli oskarżeni.

Akt oskarżenia – przygotowany przez pięciu sędziów śledczych (m.in. Giovanni Falcone) ze specjalnego sztabu antymafijnego – obejmował 8607 stron oraz ćwierć miliona stron materiałów dowodowych. Określał on mafię jako „organizację o sztywnej hierarchicznej strukturze, z centrum w Palermo i charakteryzującą się istotną jednością (unicita) mimo okresowych kryzysów”^[1].

Na ławie oskarżonych zasiadło 464 mafiosów (ponad stu sądzonych zaocznie), których oskarżono m.in. o liczne zabójstwa, międzynarodowy handel narkotykami, porwania i wymuszenia. Broniło ich dwustu adwokatów.

Około pięćdziesięciu prawników reprezentowało drugą stronę – rodziny zamordowanych i miasto Palermo (cały rejon sycylijski). Funkcję przewodniczącego trybunału pełnił Alfonso Giordano (wcześniej siedmiu sędziów odmówiło przyjęcia tego stanowiska).

Postawione zarzuty obejmowały okres 1975 – 1985. W trakcie procesu odsłonięto kulisy działania mafii sycylijskiej w ogólnoświatowym handlu heroiną (w ramach Palermo Connection); w ciągu tej dekady – co zostało ujawnione w tym procesie – mafia wykorzystując bierność wymiaru sprawiedliwości i organów ścigania z łatwością stała się światowym przestępczym konsorcjum.

Na ławie oskarżonych stanęli najważniejsi sycylijscy mafiosi (m.in.):

• Michele Greco – szef Cupoli (ps. „Papież”);
• Leonardo Greco – szef klanu Bagherii;
• Antonio Salamone z São Paulo;
• Giuseppe i Alfredo Bono (bracia);
• Pippo Calo ambasador mafii w Rzymie;
• Giuseppe Fidanzati (ambasador Sycylijczyków przy neapolitańskiej Camorry);
• Gerlando Alberti (nadzorował rafinerie heroinowe w Palermo);
• Luciano Leggio – odsiadywał wyrok dożywocia za zabójstwo swojego szefa Michele Navarry w 1958 roku; w procesie oskarżony był o zlecenie zabójstwa sędziego Cesare Terranovy (25 września 1979 r.)

Sądzeni zaocznie byli (m.in.):

• Salvatore Riina;
• Bernardo Provenzano.

Ww. główni oskarżeni w Maksiprocesie odpowiadali za wydanie rozkazów zabicia m.in. (chronologicznie):

• Boris Giuliano – 21 lipca 1979 r. – szef Squadra Mobile z Palermo;
• Cesare Terranova – 25 września 1979 r. – sędzia;
• Pio La Torre – 30 kwietnia 1982 r. – polityk Partii Komunistycznej;
• Carlo Alberto Dalla Chiesa – 3 września 1982 r. – prefekt Palermo;
• GianGiacomo Ciaccio Montalto – 25 stycznia 1983 r. – sędzia;
• Rocco Chinnici – 29 lipca 1983 r. – sędzia;
• Antonino Cassarà – 6 sierpnia 1985 r. – zastępca szefa Squadra Mobile.

Mafia sycylijska złapała tzw. „drugi oddech” po zakończeniu II wojny światowej. Wcześniej w latach 1927-1929 na Sycylii odbyły się trzy wielkie procesy. Do więzień trafiło wielu gangsterów, konfiskowano ich majątki. Wydawało się, że polityka Benito Mussoliniego realizowana przez „Żelaznego Prefekta” Cesare Moriego doprowadziła do poważnego osłabienia mafii. Nic bardziej mylnego.

W następnych latach powojennych kolejnie bossowie mafijni (m.in. Don Calogero Vizzini, Don Giuseppe Genco Russo, Michele Navarra, Luciano Leggio itp.) – przy cichej współpracy z Partią Chrześcijańsko – Demokratyczną – stopniowo opanowywali całą Sycylię. Nie zawahali się wywołać wewnętrznych wojen mafijnych i przy okazji rzucić wyzwanie państwu włoskiemu (pierwsza wojna klanów i wielka wojna klanów).

Działalność (współpraca) mafii sycylijskiej z mafii amerykańskiej została ustalona podczas słynnego Szczytu w Palermo. To tu ustalono, że Sycylijczycy mają jako jedyni wyłączność na handel heroiną w Stanach Zjednoczonych. Od tego momentu mafia na poważnie weszła w handel heroiną (w ramach French Connection – współpraca z mafią korsykańską).

Nawiązali współpracę z mafią turecką (Babas). Swoje wpływy rozszerzyli na oba kontynenty amerykańskie, Azję – Bliski Wschód, Daleki Wschód i Południowo – Wschodnią oraz Europę. Przestępcze interesy robili z Camorrą i kalabryjską ’Ndranghetą.

Brutalna i bezwzględna Wielka Wojna Klanów doprowadziła do podjęcia przez władze włoskie zdecydowanej kampanii antymafijnej (mafię potępiał papież Jan Paweł II). Przyjęto Ustawę La Torre; minister spraw wewnętrznych Virginio Rognoni kontynuował dzieło La Torre po jego śmierci.

Efektem tej kampanii był właśnie Maksiproces.

Na przebieg procesu (odkrycie największych i najskrytszych tajemnic mafii) miały zeznania „skruszonych” mafiosów (pentiti), którzy złamali zasadę omerty. Wśród nich należy wymienić:

• Tommaso Buscetta (ur. 13 lipca 1928 r. w Palermo, zm. 2 kwietnia 2000 r.), od 1945 roku członek klanu Porta Nuvoa. W 1959 r. złapany podczas przeładunku przemycanych czterech ton chesterfield’ów. W 1963 roku skazany zaocznie (in absentia) na 14 lat pozbawienia wolności za morderstwo dwóch osób w 1960 r. – obciążające zeznania złożył naoczny świadek. Przez wiele lat współpracował z Lucky Luciano od czasu gdy ten 9 lutego 1946 r. przybył do Genui w ramach deportacji.

To za jego osobą Luciano zaproponował utworzenie sycylijskiej komisji mafijnej (CUPOLA) na wzór Komisji Syndykatu. Buscetta był uczestnikiem Szczytu w Palermo. Aresztowany w 1983 r. w Brazylii w São Paulo wraz z innymi 11 osobami w wyniku szeroko zakrojonej akcji policyjnej wymierzonej w handlarzy narkotyków. Rok później został przetransportowany do Włoch.

W trakcie Maksiprocesu (pojawił się w przyciemnionych okularach, po przebytej operacji plastycznej twarzy) zeznawał przez tydzień. Odsłonił kulisy działalności mafii sycylijskiej od lat 50.; wymienił zabójców mordujących na polecenia Leggio w trakcie wielkiej wojny klanów, opisał kulisy światowego handlu heroiną.

Złożył zeznania w toczącym się równocześnie w Procesie Pizza Connection (z ang. Pizza Connection Trial) w Stanach Zjednoczonych (24 października 1985 – 2 marca 1987), dzięki temu objęty był Federalnym Programem Ochrony Świadków w skrócie FPOŚ (z ang. Witness Protection Program).

Corleonesi w trakcie Wielkiej Wojny Klanów zabili mu dwóch synów i pięciu krewnych.

• Salvatore Contorno (ur. 28 maja 1946 r.) był zabójcą na usługach Stefano Bontate (zginął 23 kwietnia 1981 r. w trakcie Wielkiej Wojny Klanów) i handlarzem narkotyków. Podczas Maksiprocesu wyjawił nazwiska ponad 150 mafiosów, omówił współpracę z mafią turecką i Camorrą. Wskazał miejsca wielu heroinowych rafinerii na Sycylii (m.in. La Favarella na terenie posiadłości Michela Greco w Ciaculli). Objęty FPOŚ.

Oprócz skruszonych mafiosów i oskarżonych zeznania złożyło 1337 świadków. Wielu z nich zmieniało zeznania lub po prostu kłamało. Jednym ze świadków zeznającym podczas procesu był Vincenzo Sinagra (określany jako manovale – w języku mafii niskoopłacany posługacz. Na polecenie szefów miał udawać chorego umysłowo, aby można było łatwiej podważyć jego zeznania). W trakcie zeznań (15 – 19 czerwca 1986 r.) opisał m.in. okrucieństwa jakich mafia dopuszczała się w Komorze Śmierci przy Piazza Sant'Erasmo w Palermo (sam brał w nich udział. To w niej torturowano, mordowano i ćwiartowano przeciwników mafii).

17 kwietnia 1987 r. w końcowej mowie oskarżycielskiej prokuratorzy Giuseppe Maria Ayala i Domenico Signorino (popełnił samobójstwo 3 grudnia 1992 r.) przedstawili mafię sycylijską jako „państwo w państwie, swoiste antypaństwo, z własnym rządem, armią, terytorium, rytuałami, kodeksem moralnym i porządkiem prawnym”.

Maksiproces zakończył się 16 grudnia 1987 r. Skazano łącznie 362 gangsterów (m.in. Michele Greco, Giuseppe Marchese), w tym ponad stu zaocznie (in absentia) – Salvatore Riina, Bernardo Provenzano i Giuseppe Lucchese (brał udział w zabójstwie prefekta Carlo Alberto Dalla Chiesy).

Proces ujawnił skalę ekspansji mafii. Odkryto kanały (szlaki) przemytnicze – od Sycylii do Cieśniny Mesyńskiej, przez Kalabrię do Neapolu, Rzymu i na północ Włoch, a także z Turcji, Bułgarii i Złotego Trójkąta.

Wydawało się, że proces zadał śmiertelne ciosy mafii. Najważniejsi bossowie byli za kratkami. Dodatkowo na początku grudnia 1988 roku, specjalnie przeszkoleni włoscy i amerykańscy policjanci przeprowadzili wspólną i zsynchronizowaną operację pod kryptonimem „Żelazna Wieża” (z ang. Iron Tower), w wyniku której aresztowano ponad 130 handlarzy heroiną – w różnych regionach Włoch – oraz kolejnych siedemdziesięciu pięciu w USA (New Jersey, Pensylwania, Kalifornia, Floryda i w Brooklynie).

W 1988 r. we Włoszech doszło do przechwycenia ponad pół tony heroiny. Na ulicach zaczęli ginąć ludzie (w pierwszej połowie 1989 r. z rąk Sycylijczyków, Neapolitańczyków i Kalabryjczyków zginęło ponad 400 osób).

Dwa lata po zakończeniu procesu już tylko 60 skazanych znajdowało się w więzieniu. Maksiproces w Palermo został poddany prawnej procedurze. Na podstawie ustaw parlamentarnych z 1984 r. (m.in. zakładała ona limity czasowe w oczekiwaniu na proces) i z 1986 r. (m.in. ulgi dla wzorowych skazanych) oraz wykorzystując kruczki (luki) prawne większość skazanych (m.in. Giuseppe i Alfredo Bono) cieszyła się z wolności.

Sędziowie Giovanni Falcone i Paolo Borsellino za swoją nieustępliwą postawę i bezpardonową walkę z mafią zapłacili najwyższą cenę. Zginęli w zamachach na swoje życie w 1992. (w odstępie niecałych dwóch miesięcy).

Podejrzewany o kontakty z mafią były burmistrz Palermo Salvo Lima został zastrzelony w tym samym roku (12 marca).

Proces w Norymberdze

Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze – organ wymiaru sprawiedliwości powołany w 1945 roku z inicjatywy Francji, Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i Związku Radzieckiego w celu osądzenia głównych zbrodniarzy wojennych III Rzeszy Niemieckiej z okresu II wojny światowej, oskarżonych o zbrodnie wojenne, zbrodnie przeciwko pokojowi i zbrodnie przeciwko ludzkości^[1]. Procedował od 20 listopada 1945 r. do ogłoszenia wyroku 1 października 1946 r.

Proces poprzedzony był gromadzeniem materiału dowodowego^[2]. Konieczne było także ujęcie wszystkich, żyjących zbrodniarzy wojennych i funkcjonariuszy III Rzeszy. Do czasu rozpoczęcia procesu, aresztowani zostali umieszczeni w Luksemburgu, w miejscowości Bad Mondorf, w pokojach Grand-Hotelu (miejsce internowania było utajnione przed opinią publiczną). Prowadzono wówczas dochodzenie wstępne oraz przesłuchania aresztowanych.

Proces norymberski był legalny, oparty na prawie narodów, choć prowadzony zgodnie z procedurą anglosaską. Początkowo przedstawiciele „zwycięskich” mocarstw nie potrafili zgodzić się nie tylko co do charakteru procesu, ale ogólnie odnośnie do jego celowości. Związek Radziecki chciał procesu oraz surowego ukarania sprawców^[3]. Francja i Wielka Brytania były niechętne procesowi i wysunęły nawet tzw. „Plan Napoleona”, według którego zbrodniarze mieli być wygnani na samotną wyspę (tak jak w przeszłości Napoleon Bonaparte na wyspę św. Heleny). Z kolei Stany Zjednoczone opowiadały się za prowadzeniem procesu. Wspólne stanowisko pomógł wypracować sędzia amerykańskiego Sądu Najwyższego, Robert Houghwout Jackson, który podjął się misji zleconej przez prezydenta Stanów Zjednoczonych Harry’ego Trumana. Ostateczne decyzje podjęto na konferencji w Londynie, trwającej od 26 czerwca 1945 r. Pomimo początkowej rozbieżności zdań, ustalono, że przedmiotem procesu będą naruszenia aktów prawa międzynarodowego, które zostały wyraźnie określone w statucie trybunału. Na konferencji londyńskiej 8 sierpnia 1945 r. opracowano kartę (zwaną London Charter lub Nuremberg Charter) podpisaną przez cztery wielkie mocarstwa (Stany Zjednoczone, Francję, Wielką Brytanię i Związek Radziecki), w której uzgodniono kwestie sporne oraz powołano do życia Międzynarodowy Trybunał Wojskowy^[4].

Wszystko to spisano w językach autentycznych: angielskim, francuskim i rosyjskim. Depozytariuszem tego był rząd brytyjski. Całość została zarejestrowana przez Sekretariat ONZ zgodnie z wymogami art. 102 Karty ONZ 15 marca 1951 r.^[5]

Umowa obowiązuje od chwili podpisania, dopuszcza na wystąpienie po upływie roku, wygaśnięcie nie unieważnia czynności dokonanych ani wyników osiągniętych na jej podstawie (art. 7). Preambuła powołuje się na Deklarację moskiewską.

Do umowy oprócz czterech stron założycielskich na podstawie art. 5 przystąpiło 20 państw^[6]. Polska podpisała porozumienie 25 września 1945 r., ratyfikacja nastąpiła po zakończeniu procesu 25 czerwca 1947 r.^[7] na podstawie ustawy z 2 czerwca 1947 r.^[8]

Na miejsce procesu wybrano Norymbergę, na terytorium amerykańskiej strefy okupacyjnej Niemiec, miasto, w którym do 1939 r. odbywały się masowe zjazdy partyjne (Parteitagi) NSDAP. Na gmach wyznaczono Pałac Sprawiedliwości, który nie został uszkodzony podczas wojny.

Zgodnie z postanowieniami konferencji poczdamskiej członkami trybunału byli przedstawiciele „Czterech Mocarstw” (koalicji zwycięzców w II wojnie światowej), wydelegowani przez Sądy Najwyższe krajów reprezentantów. Podstawą prawną było przeniesienie suwerennych praw Niemiec na mocarstwa – strony aktu bezwarunkowej kapitulacji z 8/9 maja 1945 r. i w konsekwencji zgoda na jednostronne określenie warunków pokoju przez mocarstwa – sygnatariuszy aktu bezwarunkowej kapitulacji III Rzeszy.

1. Geoffrey Lawrence – przewodniczący (Wielka Brytania)
2. William Birkett – sędzia zapasowy
3. Francis Biddle (Stany Zjednoczone)
4. John Parker – sędzia zapasowy
5. Henri Donnedieu de Vabres (Francja)
6. Robert Falco – sędzia zapasowy
7. Iona Nikitczenko (Związek Radziecki)
8. Aleksander Wołczkow – sędzia zapasowy

• Stany Zjednoczone:
  • Robert Houghwout Jackson – główny oskarżyciel
  • Thomas Dodd – kierownik zespołu oskarżycieli
  • Sidney Alderman, Telford Taylor, John Harlan Amen, Ralph Albrecht
  • Młodsi oskarżyciele: William Baldwin, Smith Brookhart, Warren Farr, Hartey Murray, Samuel Harris, Drexel Sprecher, Whitnay Harris, Thomas Lambert, Bernard Meltzer, Robert Kempner, Walter Brudno
• Francja:
  • August Champetier de Ribes – główny oskarżyciel
  • Zastępcy głównego oskarżyciela: Charles Dubost, Edgar Faure
  • Młodsi oskarżyciele (kierownicy działów): Pierre Mounier, Charles Gerthoffer, Jean Leyris, Alfred Costle-Floret
  • Młodsi oskarżyciele: Henri Delpech, Constantin Quatre, Serge Fuster, Jacques Herzog, Jean-Jacques Lanoire, Henri Monneray
•  Wielka Brytania:
  • sir Hartley Shawcross – główny oskarżyciel
  • sir David Maxwell-Fyfe
  • G.D.Roberts – kierownik zespołu oskarżycieli
  • Młodsi oskarżyciele: J.M.G. Griffith-Jones, H.J. Phillmore, F. Elwyn Jones, I. Harcourt-Barrington
• Związek Radziecki:
  • Roman Rudenko – główny oskarżyciel
  • J.W. Pokrowski – zastępca głównego oskarżyciela
  • Młodsi oskarżyciele: M.J. Raginski, L.R. Szenin, N.D. Zoria, L.N. Smirnof, D.S. Kariew, F.G. Dienisow, I.A. Ozol, W.W. Kuchin

Na podstawie materiału źródłowego^[9].

Podano tylko niektórych najbardziej zapamiętanych przez historię świadków i najważniejsze materiały dowodowe:

• Zaprzysiężone zeznanie niemieckiego inżyniera Hermanna Friedricha Gräbego opisujące masowe rozstrzeliwanie Żydów z Dubna na Ukrainie; świadek po wojnie za ratowanie Żydów został odznaczony tytułem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata.
• Zeznanie Rudolfa Hößa, komendanta obozu Auschwitz-Birkenau (skazanego wyrokiem z 7 kwietnia 1947 r. przez Najwyższy Trybunał Narodowy w Warszawie na karę śmierci, wyrok wykonano)
• Dziennik służbowy oskarżonego dra Hansa Franka, obejmujący wówczas 38 tomów (po wojnie w wyniku podzielenia nieoprawionego skoroszytu na 2 części oraz uzupełnienia o odnalezione materiały w Krakowie, rozszerzony do 40 tomów lub 11367 stron, w tym 10 774 strony właściwego tekstu oraz 593 strony skorowidzów), w którym oskarżony pedantycznie wyszczególnił swoją działalność w Generalnym Gubernatorstwie.
• Film dokumentalny tzw. „Dokument nr 2430-PS” z obozów koncentracyjnych Buchenwald, Dachau i Bergen-Belsen przedstawiający między innymi widok nagich trupów spychanych przez buldożery do masowego grobu. Film ten wywołał szok na sali i był punktem zwrotnym w procesie.
• Dziennik Alfreda Rosenberga, zawierający 400 odręcznie zapisanych stron, w którym ów autor opisał założenia ideologiczne na temat „wyższości rasy panów”, przygotowania Niemiec do wojny, szczególnie do ataku na ZSRR oraz plany rabunkowe dzieł sztuki na terenach okupowanych przez nazistów.
• Zeznanie Ottona Ohlendorfa, dowódcy Einsatzgruppe D, który dokładnie opisał zbrodniczą działalność grup operacyjnych SS na zajętych zachodnich terenach ZSRR.

Kara śmierci

1. Alfred Jodl – prof. Franz Exner
2. Alfred Rosenberg – dr Alfred Thoma
3. Arthur Seyss-Inquart – dr Gustav Steinbauer
4. Ernst Kaltenbrunner – dr Kurt Kauffmann
5. Fritz Sauckel – dr Robert Servatius
6. Hans Frank – dr Alfred Seidl
7. Hermann Göring – popełnił samobójstwo przed egzekucją – dr Otto Stahmer
8. Joachim von Ribbentrop – dr Gunter von Rohrscheidt
9. Julius Streicher – dr Hans Marx
10. Martin Bormann – sądzony zaocznie (in absentia)^[11] – dr Friedrich Bergold
11. Wilhelm Frick – dr Otto Pannenbecker
12. Wilhelm Keitel – dr Fritz Sauter

Wszyscy, z wyjątkiem Göringa i Bormanna, zostali powieszeni 16 października 1946 r.

Kara dożywotniego więzienia

13. Erich Raeder – dr Walter Siemers

14. Rudolf Heß – dr Seidler

15. Walther Funk – dr Fritz Sauter

Kara 20 lat więzienia

16. Albert Speer – dr Hans Flachsner

17. Baldur von Schirach – dr Fritz Sauter

Kara 15 lat więzienia

18. Konstantin von Neurath – Otto von Ludinghausen

Kara 10 lat więzienia

19. Karl Dönitz – Otto Kranzbuhler

Uniewinnienie

20. Franz von Papen – dr Egon Kubuschok

21. Hans Fritzsche – dr Heinz Fritz

22. Hjalmar Schacht – dr Rudolf Dix

Nieosądzeni

23. Robert Ley – popełnił samobójstwo w celi 25 października 1945

24. Gustav Krupp von Bohlen und Halbach – nie był sądzony ze względu na stan zdrowia

25. Heinrich Himmler – rzekomo popełnił samobójstwo podczas przesłuchania 23 maja 1945

26. Joseph Goebbels – popełnił samobójstwo 1 maja 1945

27. Adolf Hitler – popełnił samobójstwo 30 kwietnia 1945

28. Reinhard Heydrich – zginął w zamachu 4 czerwca 1942

29. Heinrich Müller – zaginął w maju 1945

Trybunał uznał SS, SD, Gestapo i kierownictwo partii nazistowskiej NSDAP za organizacje przestępcze^[12][13]. Jednak szeregowi członkowie NSDAP zostali zwolnieni z odpowiedzialności za samą przynależność do partii. Decyzja ta wynikała z faktu, że NSDAP w okresie III Rzeszy była partią masową, która objęła bardzo szerokie grono społeczeństwa niemieckiego^[14]. Liczba członków NSDAP była tak duża, że odpowiedzialność karna, jeśli uznać za przestępstwo samą przynależność, mogłaby objąć nawet 8,5 mln osób, co było praktycznie niemożliwe. Przyczyny masowego członkostwa Niemców w NSDAP były związane z propagandą nazistowską i presją społeczną, a także z pragnieniem zdobycia korzyści zawodowych i majątkowych.

W czasie procesu norymberskiego psycholog więzienny Gustave Gilbert podczas swoich badań na osadzonych ustalił ich iloraz inteligencji (IQ)^[15].

Prócz głównego procesu czołowych nazistów, toczyły się również procesy pozostałych czołowych sprawców zbrodni, m.in. grup operacyjnych (Einsatzgruppen).

Na Trybunale Norymberskim wzorowany był Międzynarodowy Trybunał Wojskowy dla Dalekiego Wschodu.

Statut Trybunału i wyrok został zatwierdzony przez Zgromadzenie Ogólne ONZ jako Zasady norymberskie. Na art. 6 b) i c) Statutu powołuje się Konwencja o nieprzedawnieniu zbrodni wojennych i zbrodni przeciw ludzkości z 26 listopada 1968^[16]. Na zawartych w Statucie definicjach zbrodni wzorowane są odnośne definicje Statutu Międzynarodowego Trybunału Karnego i innych podobnych Trybunałów.

1. Okres trwania – 10 miesięcy i 10 dni (218 pełnych dni roboczych)
2. Sesje jawne – 403
3. Sędziowie – 4
4. Oskarżyciele – 4
5. Dokumenty oskarżycieli – 2630
6. Obrońcy – 27
7. Asystenci – 54
8. Sekretarki – 67
9. Dokumenty obrońców – 2700
10. Zeznania świadków – 240
11. Protokół stenograficzny – ponad 4 000 000 słów spisanych na 16 000 stron
12. Papier zużyty do powielenia dokumentów na użytek sądu, obrony, prasy itd. – 5 000 000 arkuszy
13. Fotokopie dokumentów w specjalnie zainstalowanym laboratorium fotograficznym – 780 000
14. Tłumaczenia (symultaniczne) – 4 języki: angielski, niemiecki, rosyjski, francuski^[17]
15. Nagrywany, płyty gramofonowe – 7000, taśmy magnetofonowe – 27 000 m
16. Filmowany w całości^{[potrzebny przypis]}, taśmy filmowe – ?

Delegacja polska na proces obejmowała cztery osoby, byli to: Tadeusz Cyprian, Stefan Kurowski, Stanisław Piotrowski i Jerzy Sawicki^[18]. Koordynatorami do poszczególnych spraw byli także Aleksander Bramson, Manfred Lachs, Marian Muszkat, Jan Sehn, Mieczysław Szerer oraz Henryk Świątkowski.

Dokonali oni sporządzenia tzw. polskiego aktu oskarżenia, obejmującego ponad 100 stron i zawierającego najważniejsze fakty i dokumenty dotyczące zbrodni hitlerowskich w Polsce i polityce okupanta wobec narodu polskiego. Zgromadzony materiał dowodowy w postaci aktu oskarżenia pozwolił na sprecyzowanie zarzutów oskarżonym oraz na znaczne rozszerzenie problematyki polskiej w czasie postępowania dowodowego przed Trybunałem. Jednakże polska delegacja nie mogła brać formalnego udziału w pracach Trybunału, gdyż umowa londyńska z 8 VIII 1945 r. (zob. Wikiźródła), przewidywała udział w procesie jedynie przedstawicieli czterech mocarstw, które występowały w imieniu wszystkich narodów.

Polska domagała się dopuszczenia do udziału w trybunale, np. zwracając uwagę na to, że oficjalny akt oskarżenia Hansa Franka nie uwzględnił należycie cierpień narodu polskiego. Z pewnym poparciem ze strony ZSRR polska delegacja uzyskała akredytację i wniosła własny akt oskarżenia, ale jej rola ograniczyła się do dostarczenia Trybunałowi materiału dowodowego, wglądu w powiązaną dokumentację i prawo przesłuchiwania osób podejrzanych o zbrodnie popełnione na ziemiach polskich^[19].

Na procesie zeznawało dwoje świadków z Polski. Jednym była znana pisarka Seweryna Szmaglewska, więźniarka Oświęcimia, która zeznawała na temat tego właśnie obozu koncentracyjnego i zagłady. Drugim był Samuel Rajzman (ur. 1902 w Węgrowie), polski Żyd ocalony w Treblince dzięki temu, że jako znający języki obce został wybrany z transportu do komór gazowych i stał się więźniem obsługującym obóz zagłady (uczestniczył w przygotowaniach do buntu więźniów): zeznawał na temat eksterminacji Żydów w Treblince^[20]. Po złożeniu zeznań w procesie nie wrócił do Polski^[21]. Po wojnie mieszkał w Paryżu, a w 1950 r. osiadł w Montrealu^[20].

Polska strona, uznając, że trybunał nie uwzględnił należycie polskich skarg, powołała wkrótce w kraju Najwyższy Trybunał Narodowy, nazywany niekiedy „polską Norymbergą”^[19].